Magda Umer odeszła

Miała wiele fajnych obliczy. Jedni wspominają ją jako ciepłą, poetycko-liryczną piosenkarkę, inni podkreślą w niej autorkę świetnych spektakli i scenariuszy telewizyjnych oraz wielkich opolskich koncertów, dla wielu zaś na zawsze pozostanie niezrównaną telewizyjną gawędziarą – do spółki z Agnieszką Osiecką czy Jeremim Przyborą, animatorką artystycznego Olimpu.

Polska w nowym układzie współrzędnych

Rozpad postzimnowojennego ładu międzynarodowego stawia Polskę, kraj o  ograniczonym potencjale i z niewielką zdolnością do podjęcia wyzwań związanych ze światowymi megatrendami, przed wyborem jednej z opcji: 1. Fort Trumpa, 2. Samotna twierdza 3. Federacja Europejska.

Opera Narodowa

Uroczyste zakończenie XIX Konkursu Chopinowskiego w postaci gali w Operze Narodowej jest taką sprzyjającą okolicznością, aby przyjrzeć się ceremoniom trochę inaczej. Zwłaszcza, że na scenie, poprzedzając laureatów, pojawiali się politycy.

Doktryna Trumpa

Stanów Zjednoczonych nie stać już na utrzymywanie stabilnego świata na barkach amerykańskiego Atlasa. Zreformowana strategia odzwierciedlająca zmianę układu sił na świecie na niekorzyść USA zakłada utrzymywanie stabilności w regionach w myśl koncepcji „off-shore balancing” amerykańskich realistów  – pilnowanie regionalnej stabilności przekazuje się aliantom.

Krzywdy

Wojna, której nie widać końca, i solidarność z ofiarą napaści sprawiają, że deprecjonowanie kultury rosyjskiej, wręcz ostentacyjne odwrócenie się od niej, poczytujemy za pożądaną manifestację. Tymczasem właśnie teraz jest czas na ponowną lekturę rosyjskiej klasyki. Dziś uważniej niż przed agresją na Ukrainę – by nie zainfekować woli celebrowaniem krzywd.

Poseł Marek Suski jako artysta

Prezentowane w Sejmie prace są piękne, zarówno portrety koni, jak i ludzi. Pewne przerysowanie występuje jedynie w pracach wymierzonych generalnie w reżim Tuska, no ale tak przecież nakazuje konwencja. Autorem jest znany powszechnie lider PiS, a przy tym człowiek niewątpliwie elegancki, dumny ze swych ziemiańskich korzeni i noszący na co dzień kapelusz.

W połowie kadencji

Trochę ponad 2 lata po powołaniu rządu zwycięskiej koalicji i trochę mniej niż 2 lata przed kolejnymi wyborami to dobry czas, by zastanowić się nad tym, w jakim punkcie się znaleźliśmy i co z tego wynika przynajmniej dla bliższej przyszłości. Na politykę krajową wpływają i dynamiczne zmiany w zewnętrznym otoczeniu, i reorientacja postaw polskiego społeczeństwa.

Przemówienie prezydenta

Działalność rosnących w siłę ugrupowań nacjonalistycznych stwarza poczucie trwałego zagrożenia, wspierane przez decyzje i poglądy prezydenta Nawrockiego (zbliżają się wyraźnie do programu tych ugrupowań). Jego przemówienie na uroczystości 107. rocznicy odzyskania niepodległości zdaje się potwierdzać trwałą obecność i żywotność konfliktu z lat międzywojnia.

Socjalista i adwokat Ludwik Cohn

Adwokat Ludwik Cohn to postać już niewiele mówiąca współczesnym pokoleniom, zapamiętana właściwie tylko w wąskich kręgach historyków, publicystów i adwokatów. A szkoda, bo mogłaby stać się ponadczasową legendą i inspiracją oraz pięknym przykładem zasad etyki niezależnej. Przeszedł przez swoje niezwykłe życie z podniesionym czołem i zawsze po właściwej stronie.

Legenda Adama Schaffa

Adam Schaff jest przywoływany praktycznie w każdej publikacji dotyczącej historii polskiej nauki ostatnich dziesięcioleci XX wieku. Na świecie powstają liczne dysertacje doktorskie oraz opracowania poświęcone jego dorobkowi w naukach społecznych i politycznych. Ale chyba żaden z polskich filozofów nie zyskuje tak ambiwalentnych ocen dotyczących swych dokonań.

Społeczeństwo zaprzepaszczonych możliwości

Marks i kontynuatorzy jego dzieła nie mówili nic o barierze ekologicznej, która dzisiaj ma charakter egzystencjalny, której nie sposób pokonać, a nawet zapobiec jej ogromnieniu dotychczasowymi, napędzanymi przez konkurowanie i wszechutowarowienie środkami. Narastający katastrofalny kryzys klimatyczny wywołuje spory, ale co do jednego panuje zgoda: ocalenie nie wiedzie drogą maksymalizowania zysku i kompulsywnej konsumpcji, która owładnęła najbogatszą część ludzkości.

Nowy marszałek w rozchwianej sytuacji politycznej. Perspektywy lewicy

Znam Włodka 40 lat. Tak, byłem przy tym, jak czepiała się go bezpieka w latach 80., gdy go nakryto z tzw. bibułą – bo duchem był niepokornym. Pamiętam jego pełne emocji wystąpienia i debaty w środowisku kultury akademickiej, gdy przejmował pałeczkę po Aleksandrze Kwaśniewskim i Marianie Redwanie. Szczerze walczył o wolność i niezależność ruchu studenckiego.

Operacja Sindoor. Wojna Indii z Pakistanem 2025

Informacje o wojnie Indii z Pakistanem w maju 2025 r. ledwo przemknęły przez polskie media, przyćmione innymi wydarzeniami. Istnieje kilku powodów, dla których najnowsza odsłona konfliktu indyjsko-pakistańskiego zasługuje na uwagę, gdyż doszło do konfrontacji między państwami dysponującymi bronią atomową. Pojawił się także w konflikcie między Indiami a Pakistanem maleńki wątek polski.

Ponadczasowy projekt – geneza, aktualność i przyszłość polskiej etyki niezależnej

Czy etyka w ogóle jest potrzebna ludzkości? Z jednej strony jej regulacje nakładają określone obowiązki na jednostki, a więc ograniczają ich wolność, a z drugiej nakazują jej maksymalnie korzystać ze swej wolności, co zwolennicy etyki zależnej odbierają jako przymus. To tylko pozorny paradoks. Etyka ma za zadanie chronić ludzkość.

Polski Ciemnogród

Pojęcie polski Ciemnogród, będące początkowo metaforą literacką, stało się z czasem kpiącą krytyka głupoty polskiej prowincji, jej zacofania, bigoterii oraz oporu wobec rozpowszechniania się europejskich idei oświeceniowych.  Dzisiaj jest symbolem potocznej głupoty, społecznego konserwatyzmu, antyintelektualizmu i ideologicznego zamknięcia.

Jak zakończy się wojna w Ukrainie? Czy wciągnie Polskę, Europę, Zachód?

Poprzednia dyskusja redakcji „Res Humana” na temat sposobu zakończenia wojny w Ukrainie odbyła się niemal dokładnie półtora roku temu. Czy ta wojna może się rozlać dalej, na Europę, czy może nas wciągnąć w bezpośredni sposób? Czy jest możliwy jakiś realny, a może nieuchronny, nieunikniony, splot okoliczności, który spowodowałby konflikt na większą skalę?

Podmianka bez niespodzianek

Doskonale pamiętam, jak to z Włodkiem Czarzastym w tamtym czasie bywało – jeśli już, to był raczej socjaldemokratą niż komunistą, na pewno dalekim od doktryny, którą z wyraźną niechęcią na wykładach i ćwiczeniach poznawał. Czyli raczej potomek Kautsky’ego aniżeli Lenina, choć jako student był bardziej działaczem aniżeli klasycznym scholarzem.

Żegnaj, Spolegliwy Przyjacielu!

Jest legendą „Res Humana”. Założył to pismo i kierował nim przez 31 lat. Nakreślił jego linię, głęboko zakorzeniając ją w humanistycznych wartościach wywodzących się z greckiej filozofii, rzymskiego prawa oraz dorobku Oświecenia – i konsekwentnie się jej trzymał.

Przypominamy Jego kilka wybranych tekstów.

Urząd Naczelnika jako symbol przywództwa państwowego i narodowego

Motywacje przyjęcia przez Piłsudskiego tytułu naczelnika państwa stanowi zagadkę historyczną, ponieważ nie ma w źródłach śladu dyskusji prowadzonej na ten temat wśród ówczesnych działaczy politycznych. Tradycja kościuszkowska była w środowisku PPS niezwykle popularna, była częścią myśli politycznej tej partii. Bez wątpienia musiał ją podzielać sam Piłsudski.

Przygody Holendra w Afryce

Opowieści o krwiożerczych – dosłownie – zachowaniach prezydenta Idi Amina uważa się niekiedy za przesadzone lub nieprawdzie. Znając realia, jestem najgłębiej przekonany, że te przekazy są prawdziwe. Otoczenie Amina utrzymywało w najgłębszej tajemnicy jego postępowanie wobec szczątków ludzi, których uważał za osobistych wrogów i kazał zamordować.

Izrael i Palestyna po wojnie w Gazie

Zamrożenie działań wojennych w Gazie nie stanowi rozwiązania konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Scenariusz długoterminowego trwania obu stron na zajętych pozycjach bez zasadniczych zmian oznacza dla obu stron rosnące koszty polityczne.  Jedyną realną możliwością wyjścia z impasu pozostaje rozwiązanie dwupaństwowe.

Benefis Jacka Fedorowicza

Jacek Fedorowicz, postać niemalże legendarna, estradowiec, rysownik, aktor, satyryk, autor… czynny na polskiej scenie od połowy lat pięćdziesiątych, był bohaterem benefisu, do którego okazją była także ta okoliczność, że artysta skończył 88 lat i 6 miesięcy.

Pożegnanie i pamięć

Zdzisław Słowik (1932-2025) był dla polskiego ruchu laickiego postacią o ogromnym znaczeniu i wielkich zasługach. Nad wyraz skromny, nigdy nie wysuwał swojej osoby na pierwsze miejsce, ale też nigdy nie usuwał się na bok, gdy trzeba było podejmować trudne zadania. Od wczesnej młodości był człowiekiem lewicy i tej obranej przed laty drogi nigdy nie porzucił.

Czy humanistyka przetrwa wiek XXI?

Zastosowania AI mogą tworzyć funkcjonalne modele subiektywności bez odwoływania się do współczynnika humanistycznego i bez potrzeby omijania osobliwości nauk społecznych, tj. obliczeniowo racjonalizować poznanie humanistyczne i tak wyprowadzać poznanie humanistyczne poza skrupuły poznawcze. Hermeneutyczne zdolności AI są na razie nieznane.

Habent sua fata libelli

Historia książek przypomina los ludzi: jest czas wzlotu i sławy, jest czas obojętności, jest czas zapomnienia. Porzucone książki mówią o nas, naszej przeszłości i dniu dzisiejszym więcej może, aniżeli te zachowane w naszych bibliotekach domowych.

Atrakcyjność słowa charyzma i jego nadużywanie we współczesnych narracjach

Słowo charyzma pojawiło się w rozważaniach chrześcijańskich teologów na przełomie starożytności i naszej ery usiłujących wyjaśnić, co powoduje pojawianie się osób posiadających nadzwyczajne zdolności.

Telewizja: burzliwy rok z okładem

Mijający  2025 rok ma szansę zapisać się w historii polskiej telewizji jako czas względnego spokoju. Poszczególne stacje telewizyjne tworzą nowe programy, walczą o widzów. Funkcjonują, mimo politycznych wstrząsów, instytucje powołane do zarządzania mediami. Niemniej sytuacja w pewnym sensie pozostaje w stanie zawieszenia.

Bez ograniczeń

Zaryzykuję stwierdzenie, że Karol Nawrocki wygrał wybory prezydenckie w Polsce dzięki przemyślanej ingerencji administracji amerykańskiej w proces ich przygotowania i przeprowadzenia. Nie ma znaczenia, czy administracja ta działała bezpośrednio, czy posługiwała się instytucjami pośredniczącymi. Postawioną tezę potwierdzają działania poprzedzające finalne rozstrzygnięcie wyborcze, jak też spotkanie Trump-Nawrocki przed drugą turą.

O kulturze, polityce i historii

Państwo ma wobec kultury oczywiste obowiązki. A zarazem państwo nie może ingerować w swobody twórcze. Od polityków powinniśmy dziś oczekiwać rozumienia i szanowania nie tylko tego podziału, ale i realizacji przypisanych im zadań. Rozmowa z  Rafałem Skąpskim, byłym wiceministrem kultury i sekretarzem Narodowej Rady Kultury.

Solidarność, współdziałanie, braterstwo, siostrzeństwo, obawy i niepokoje

Wtedy zaczęło się to skrajnie prawicowo-katolickie szaleństwo: 9 lat dla lekarza, 5 – dla kobiety… To szaleństwo było ulokowane głównie w Senacie, gdzie 99 procent to byli ludzie Solidarności. Okazało się, że nasza kochana, dobra, serdeczna i mądra Solidarność jest zbiorowiskiem kołtunów. A sojusznika mogłam znaleźć tylko w grupach prawdziwie lewicowych.

Okruchy czasu, czyli z raptularza wspomnień…

Przygotowuję do publikacji wybór swoich wspominków o ludziach, z którymi zetknął mnie czas miniony i jakiś tam wspólny fragmencik biografii… Mam przed oczami twarze przyjaciół – Sławka Tabkowskiego, Tomka Gluzińskiego… wspólne chwile. Wspominam chwile z przeszłości, chcę zebrać te drobne koraliki zdarzeń,  układając obraz epoki, która nas stworzyła i którą tworzyliśmy.

Sierpniowe dziedzictwo

Hipotetycznie ocalenie porozumień sierpniowych mogłoby się udać, gdyby umiarkowani przywódcy i doradcy Solidarności wykazali więcej determinacji w walce przeciw radykałom. Trzeba jednak brać pod uwagę także to, że zainteresowane eskalacją konfliktu siły polskie i radzieckie gotowe były posłużyć się prowokacją, by do złagodzenia konfliktu nie dopuścić.

Porozumienia sierpniowe po 45 latach. Tezy.

Pogląd, że powstanie Solidarności otworzyło drogę do Okrągłego Stołu jest moim zdaniem wątpliwy. Wydarzenia 1989 r. działy się w scenografii i obsadzie solidarnościowej, jednak źródłem porozumienia była zmiana polityczna w ZSRR. Podobnie jak w 1918, rozstrzygała sytuacja zewnętrzna, ale kuliśmy własny los, na ile było to możliwe (a może i nieco bardziej).

Moc i niemoc postaw społecznych wobec wojny i aktualny imperatyw antywojenny

Zdumiewa i niepokoi to, że wielu naszych i europejskich polityków przeświadczonych jest, że agresja zewnętrzna, czyli wojna w naszym geopolitycznym obszarze, jest nieunikniona i że w związku z tym obowiązkiem rządzących jest przekonywać społeczeństwo, iż stan przedwojenny nieuniknienie, czy tego chcemy czy nie, podąża w stronę stanu wojennego.

Lipiec amerykański (wrażenia z podróży)

Po powrocie do Polski rozczarowuję słuchaczy, którzy spodziewali się narzekania na Amerykę.  Zdarzyło mi się już kilkakrotnie sparafrazować  Wyspiańskiego: „Amerykany trzymają się mocno”. Sam jestem nieco zdetonowany tą widokówką, którą im kreślę, jakbym pokazywał fotografię z „National Geographic”. Tak, spodziewałem się czegoś zupełnie innego, jadąc do USA. Opisuję więc to, co widziałem…

Dar, który wykorzystuję

Kilkadziesiąt lat temu, wyjeżdżając do Holandii na stałe, zabrałam ze sobą Moralność mieszczańską Marii Ossowskiej.  Biografia emigranta jest rozcięta również w sferze hierarchii wartości, nie żyje on u siebie, ale jakby w dwóch światach – tym, który go otacza i tym, który pamięta. Wymaga to pewnej psychicznej odporności, którą uzyskałam, pozostając pod wpływem nauki o moralności.